12 Nisan 2019 Cuma

Fince hekimden sorma çekenden sor: fiiller ve ablatiivi

Başlıktaki atasözünü biliyorsanız Fince kysyä yani sormak fiilini doğru kullanmanız çok kolay. Bu fiille cümle kurarken, birinden sormak diyoruz yani, ablatiivi eki getiriliyor. Bunun için -lta/-ltä eklerini kullanarak -den/-dan anlamını veriyoruz. 

Kişi zamirlerinin ablatif hali
  • minä→minulta: benden
  • sinä→sinulta: senden
  • hän→häneltä: ondan
  • me→meiltä: bizden
  • te→teiltä: sizden
  • he→heiltä: onlardan
Türkçede günlük konuşmalarda çoğu zaman birinden sormak değil birine sormak şeklinden ifade ediliyorsa da, -lta/-ltä ekinin -den/-dan anlamına geldiğini ve kysyä fiilinin nasıl kullanıldığını unutmayalım diye çevirisini olduğu gibi yapıyorum.
  • kysyin sinulta: senden sordum 
  • hän kysyi sinulta: o senden sordu
  • he kysyivät meiltä: onlar bizden sordular
Kysyä fiilinin çekimleri için bkz. Fince Tip 1 fiil çekimleri ve Fince geçmiş zaman. Biz burada geçmiş zaman kullandık. Şimdi de ne konuda soru sorduğumuzu ifade edelim. Bunun için -sta/stä ekleri kullanılıyor ve elatiivi olarak adlandırılıyor. Bu ekler de Türkçedeki -den/-dan anlamını veriyor.
  • hän kysyi sinulta minusta
  • kysyin sinulta hänestä
  • hän kysyi minulta vaikeasta aiheesta
Örneklerin ilk ikisini Türkçeye, "O sana beni sordu", "Sana onu sordum" diye çevirebiliriz. Fincede ise durum şu: Kimden soracağımızı -lta/-ltä eklerini kullanarak sorarken, ne konuda veya kimin hakkında sorduğumuzu -sta/-stä eklerini getirerek söylüyoruz. Son cümlede ise Fincenin özelliklerinden biri olan, eklerin ilgili sıfatlara da gelmesi durumuna bir örnek var: "O bana zor(dan) bir konudan sordu".

Anlaşılacağı gibi, hem -lta/-ltä, hem de -sta/-stä Türkçedeki -den/-dan eklerine karşılık geliyor fakat ikisi arasında biraz fark var. Fince nerede, nereden, nereye ve Fince nereden yazılarında -sta/-stä eklerini anlatmıştım. Henüz -lta/-ltä ile ilgili bir yazı yazmadım ama yazacağım. Sık kullanılan örnekleri tekrarlarsak, -sta/-stä genelde bir şeyin, bir yerin içinden (örneğin, dükkandan), -lta/-ltä ise bir şeyin veya bir yerin üstünden (örneğin, masadan) anlamını vermek için kullanılıyor. Gereğinde sıfatlara da bu ekler koyuluyor. Türkçedeki gibi, kişi zamirleri de bu ekleri alabiliyor.

Kimden sorduğumuza benzer olarak, -den/-dan ekleri ile birlikte kullanılan başka fiiller de var. Bu fiiller, duruma göre -lta/-ltä veya -sta/-stä ile birlikte kullanılabiliyor. Hangi durumda hangisini seçeceğimiz başka bir yazının konusu olsun. Yine de, yukarıdaki açıklamayı bir fiille birleştirirsek, bir şeyi bir dükkandan bulmuşsak -sta, masadan bulmuşsak -llä kullanıyoruz. Ayrılma ekleri diye de adlandırılan -den/-dan ekleri ile kullanılan Fince fiillerin bir kısmı Türkçe ile uyumlu veya uyumlu sayılabilir, bazıları uyumlu değil.

-den/-dan ekleri ile birlikte kullanımı Türkçeyle uyumlu olan fiiller:
  • ostaa: satın almak (bir yerden)
  • löytää: bulmak (bir yerden)
  • lukea: okumak (bir yerden)
  • katsoa: bakmak (bir yerden)
  • lainata: borç almak (bir yerden)
  • pelastaa: kurtarmak (bir şeyden)
-den/-dan ekleri ile birlikte kullanımı Türkçeyle uyumlu olmayan fiiller:
  • etsiä: aramak (bir yerden)*
  • myöhästyä: geç kalmak (bir şeyden)
Ben bu fiilleri uusikielemme.fi sitesinden buldum. İngilizce üzerinden Fince öğrenmek isteyenler için mükemmel bir kaynak yalnız, şu an site yenileniyor. Konumuzla ilgili başka fiiller de olabilir ama bunlar sık kullanılan fiiller, en azından bunları öğrenmekte fayda var.

*Aslında bazen biz de, "seni evden aradım" gibi cümleler kuruyoruz.

9 Nisan 2019 Salı

Fince partitif partitiivi 3

Fince partitif partitiivi 1 ile giriş yapıp Fince partitif partitiivi 2 ile devam ettiğimiz partitif konusuna, kolayca öğrenilecek iki alt başlıkla devam ediyoruz.

Olumsuz cümlelerde partitif kullanılıyor


en syö perunaa: patates yemem
peruna→perunaa

minulla ei ole telkkaria: benim televizyonum yok
telkkari→telkkaria

en juo kylmää teetä: soğuk çay içmem
kylmä→kylmää, tee→teetä
Hatırlarsanız, sadece isimlerin değil, ilgili sıfatların da partitif olması gerekiyordu.

Normalde tek bir sesli harfle biten kelimelerin sonuna, ünlü uyumuna göre bir -a veya -ä harfi eklerken, iki sesli harfle biten kelimelerde -a/-ä harfinden önce bir -t harfi koyuyorduk. Burada da tee, bu nedenle teetä olmuş. Kelimelerin partitif hale dönüştürülmesi yine yukarıdaki bağlantılarda var. 


Kutlamalar ve dileklerle ilgili ifadelerde partitif kullanılıyor

hyvää päivää: iyi günler
hyvää suomen kielen päivää!: Fince günü kutlu olsun!
hyvää Mikael Agricolan päivää!: Mikael Agricola günü kutlu olsun

hyvä→hyvää, päivä→päivää

Her yıl 9 nisan (huhtikuu) günü kutlanan suomen kielen päivä aynı zamanda Mikael Agricolan päivä olarak da geçiyormuş. Fince basılan ilk kitap olan 1542 tarihli Abckiria (bugünkü ifadeyle Abc-kirja) yani Abece Kitabı'nın yazarı olması ve Yeni Ahit'ten yaptığı çeviri, Finceyi yazıya ilk döken Mikael Agricola'ya Fin dili ve edebiyatında çok önemli bir yer kazandırmış. İpucu: Bu kişinin adı Mikael Agricola ama, kendisine adanmış olan günden bahsederken Mikael Agricolan päivä diyoruz yani soyadına bir -n harfi ekliyoruz. İşte bu da Fincede ismin diğer bir hali olan genitif yani genetiivi. Bunu da öğreneceğiz.

Kelimelerin partitif halini nasıl oluşturuyoruz kısmına da kişi zamirlerini ve partitif hallerini koyalım. Böylece Fince Test 7'yi yapabilecek bütün bilgiler elimizde oluyor.


minä
minua
me
meitä
sinä
sinua
te
teitä
hän
häntä
he
heitä
se
sitä
ne
niitä

5 Nisan 2019 Cuma

Fince hayvan isimleri

Bu gün internette en çok aranan Fince kelimelere bir bakayım dedim, Fince hayvan (eläin) isimleri çok ilgi toplamış. Öğrenmek belki daha kolay olur diye ben hayvanları gruplandırdım ve tekil partitiflerini ilave ettim. Fena da olmadı sanırım.
Resim Rudy and Peter Skitterians tarafından Pixabay'a yüklendi
Lammas

kotieläimiä: ev hayvanları
  • kissa: kedi
  • koira: köpek
  • lintu: kuş
  • kala: balık
  • hamsteri: hamster
Artık partitifle ilgili az da olsa bilgimiz olduğuna göre, yeni Fince kelimeler öğrendiğimizde partitifine de bir göz atmamız lazım. Ben hemen söyleyeyim, yukarıdaki ev hayvanlarının tekil partitif hali standart, sonlarına bir -a harfi geliyor. Eläin→eläintä, bunu da atlamayalım.

Fince hayvan isimleri derken, kediye köpeğe verilebilecek Fince isimler mi demek isteniyor acaba diye de kafama takıldı şimdi. Öyle bir durum varsa mesela Finlandiya'da 2013 yılının en popüler altmış Fince köpek isminden beş tanesi Bella, Jeri, Rita, Taru ve Riku imiş; www. pawshake.fi sitesinde de kedi ve köpek isimleri var. En popüler kedi isimlerinden ilk beş tanesi Luna, Pörri, Viiru, Minttu ve Misu. Tabii isim verirken dişi hayvan (naaras) mı yoksa erkek hayvan (uros) mı, ona göre seçim yapmak gerekiyor. Dişi ve erkek köpekler için çeşitli dillerde ayrı isimler koirulit.fi adresinde var.

    tuotantoeläimiä: çiftlik hayvanları
    • lehmä: inek 
    • lammas: koyun
    • sika: domuz
    • hevonen: at
    • poro: ren geyiği
    Hemen tekil partitiflere bakalım: lammas→lammasta ve hevonen→hevosta. Diğerlerinin sonuna ünlü uyumuna göre -ä ve -a ekliyoruz.

    Ren geyiğinin ilk evcilleştirilen hayvanlar arasında yer aldığını da bu yazıyı hazırlarken öğrenmiş oldum. Ayrıca, Helsinki bölgesinde yaşayanlar, Finlandiya'nın kuzeyinde, özellikle de Oulu çevresinde yaşayanlar için "poro" derlermiş. Estonyalılar ise fazla içmiş, fazla yüksek sesle konuşan Fin turistler için "porod" derlermiş. Bunların ikisi de argo tabii. Bilelim ama kullanmayalım çünkü hem ayıp olur hem de güncelliğini koruyup korumadığını bilmeden argo kelimeler kullanmak bizi insanların gözünde garip durumlara düşürür.
      

    siipikarja: kümes hayvanları
    • kana: tavuk 
    • kalkkuna: hindi 
    • hanhi: kaz
    • jänis: tavşan
    • ankka: ördek 
    Burada da tekil partitifte dikkatimizi çekecek olanlar hanhi→hanhea ve jänis→jänistä.
    ötökät: böcekler
    • kärpänen: sinek
    • hyttynen: sivrisinek
    • mehiläinen: arı
    • murahainen: karınca
    • hämähäkki: örümcek 
    Farklı olanlar: kärpänen→kärpästä, hyttynen→hyttystä, mehiläinen→mehiläistä
    villieläimiä: yabani hayvanlar
    • karhu: ayı
    • susi: kurt
    • kettu: tilki
    • leijona: aslan 
    • hirvi: yaban geyiği
    Burada da bir tek hirvi→hirveä var.

    Başka Fince kelimeler öğrenmek isterseniz Memrise kursuma bakabilirsiniz. Fince-Türkçe hayvan isimleri ile ilgili güzel bir Türkçe kaynak ise Eläimet - Hayvanlar.

    Son çalıştığım konu

    Fince partitif partitiivi 3

    Fince partitif partitiivi 1 ile giriş yapıp Fince partitif partitiivi 2 ile devam ettiğimiz partitif konusuna, kolayca öğrenilecek iki alt...